دکتر مجید کریمی*


هنگامی که حمله ارتش ترکیه به عفرین آغاز شد رجب طیب اردوغان در سخنانی در میان اعضای حزب خود در مجلس گفت: "ما ملتی صبور هستیم ولی بخش زیادی از خاک خود را بوسیله خیانت دیپلماتیک از دست دادیم". او تاکید کرد که ترکیه در حال ورود به دوران جدیدی است.
در کنار این اظهارات رویدادهای یک ماه اخیر و درک موضوع اهمیت مناطقی که ترکیه در سوریه در پی اشغال آن بوده و هست به ما نشان خواهد داد که معنای راستین سخنان اردوغان چیست؟ در استراتژی ترکیه مبارزه با تروریسم و کردها که از هیچ طرفی به رسمیت شناخته نشده اند، لقمه چرب و نرم تری بشمار می آیند و بهترین بهانه برای اشغال گری ترکیه با سلاح های ناتو و پول‏های عربستان سعودی و قطر در شمال سوریه است. نیروهای خط مقدم ارتش را هم که اجیرشدگان ارتش آزاد و داعش تشکیل می دهند و ارتش ترکیه پشت سر آنها در حال حرکت است. ارتش ترکیه روی کریدورهای ترکمن ها و در کنار مرزهای جنوبی کردهای سوریه در حال استقرار است تا با یک تیر دو نشان بزند. هم کردها را به محاصره کامل در بیاورد و هم سوریه را در مناطقی که اشغال می کند تجزیه کرده و با حمایت از گروه های وابسته و بازگشت گزینشی گروهی از آوارگان عرب و یا ترکمن، با جابجایی جمعیتی تحت الحمایگی غیر رسمی در این مناطق ایجاد کند.
اگر طرح ترکیه در تجزیه غرب فرات شمالی از یک سو و امریکا در تجزیه شرق فرات شمالی از سوی دیگر عملی شود، احتمال جنگ های دامنه دارتر می‌رود و پروژه ایجاد مناطق امنی که ایران و روسیه با همکاری دمشق در مذاکرات آستانه و سوچی و آنکارا در پی ایجاد آن هستند عملا ناکام خواهد ماند و سوریه تقسیم عملی خواهد شد. ترکیه با مانورهای سیاسی پشت پرده توانست با هوشیاری مناطق امنی را در این مذاکرات بنفع خود ایجاد کند. این در شرایطی بود که اردوغان آشکارا نیت خود را مبنی بر تصرف مناطق دیگری در شمال سوریه یعنی عفرین، منبج و تل ابیض را در استان رقه مطرح کرده بود.
به نظر می رسد که هدف ترکیه تصرف سرزمینی و ایجاد مناطق تحت الحمایه و حمایت از گروه های اجیره شده داعشی و یا غیر داعشی است. اگر غیر از این بود می توانست به خوبی از مرزهای خود حفاظت کند و نیازی به ورود ارتش خود به خاک سوریه نبود.
شایان ذکر است بهانه جویی های اردوغان برای مقابله با تهدیدات امنیتی یک آدرس غلط دادن است، زیرا در استان ادلب که کردها درآن زندگی نمی کنند، هرگز تهدیدی علیه امنیت مرزهای ترکیه اعمال نشده بود و چه ضرورتی داشت که ترکیه طرح تاسیس 8 پاسگاه نظامی را در آنجا به اجرا بگذارد؟
ترکیه دولت امریکا را تهدید کرده است که به شهر منبج که نیروهای امریکایی در آن مستقر هستند حمله خواهد کرد. به نظر می رسد که پس از دیدار سخت و سه ساعته رکس تیلرسون با اردوغان بوی توافقی میان امریکا با ترکیه بر سر مشارکت نیروهای امریکایی در ایجاد کمربندی نظامی در شمال عفرین در برابر مشارکت دادن ترکیه در اداره شهر منبج به مشام می رسد. دو طرف قرار است که مکانیسم چنین مشارکتی را طی یک ماه آینده تهیه کنند.
از این سو مقامات عفرین و دمشق گام هایی را برای حضور نیروهای مردمی و نیروهایی از مناطق کردنشین حلب برداشته اند. توافق میان آنها بر سر واگذاری مرزهای عفرین به ارتش سوریه است. اما خبرهایی درباره مذاکرات برای استقرار واحدهای ضد هوایی نیز منتشر شده است. به همین دلیل است که اردوغان و مولود چاووش اوغلو بلافاصله با انتشار این خبر سراسیمه واکنش نشان داده و گفته اند که ورود نیروهای سوریه به عفرین ما را متوقف نخواهد کرد. تماس های شتاب‌زده تلفنی اردوغان با پوتین و روحانی پس از انتشار رسمی خبر اعزام کاروان نیروهای مردمی دولت سوریه به عفرین، نشان می دهد که ترکیه نگران شکل گیری چنین محوری است و از سوی دیگر می خواهد مطمئن شود که دو طرف روسیه و ایران وارد مناقشه عفرین نخواهند شد.
به همین دلیل است که مقامات ترکیه تاکید کرده اند که مانع تماس های "میت" سازمان اطلاعاتی ترکیه با دمشق نخواهند شد. این بدان معناست که اردوغان نگران زمین گیر شدن در عفرین و مدیریت احساسات ملی گرایانه پشت سر خود است. در واکنش به شکل گیری محور دمشق –عفرین، ترکیه نیروهای ویژه پلیس و ژاندارمری که در که امر جنگ شهری مهارت دارند را وارد عفرین کرده است و در تماس های پشت پرده در پی توافق های سیاسی با دو طرف امریکا و روسیه
است.
باید توجه داشت اگرچه دستآوردهای نظامی ارتش ترکیه کند است اما روند پیشروی ها به آهستگی ادامه دارد. ارتش ترکیه با کامل کردن تصرف نوار باریک مرزی با عفرین در سه جهت مختلف، خود را آماده ورود به دو شهر مهم جندریس و سپس راجو می کند.
در مناطقی هم گزارش شده است که گروه های اندکی از ترکمن ها در حال استقرار در مناطق روستایی تصرف شده هستند. در این میان به نظر نمی رسد که جز در صحنه نظامی عفرین بتوان سیاست توسعه‏طلبانه آنکارا را متوقف کرد. فشارها با توجه به آتش بس درخواستی سازمان ملل به آنکارا نیز راهگشا نخواهد بود و به نظر نمی رسد که اروپایی ها بویژه فرانسه و آلمان هم توان متوقف کردن ماشین جنگی اردوغان را داشته باشند.
اگر چه کردهای سوریه به دو محور امریکا و سوریه تقسیم شده اند، اما اصلاح رویکرد نگاه بخشی از کردهای سوریه به دمشق و درک این نکته که اتحاد با دولت مرکزی تنها راه برون رفت از بحران جدی در غرب فرات خواهد بود الزامات جبری یک سوریه متحد را بیش از گذشته نشان می دهد. اهمیت شکل گیری محور دمشق – عفرین در شرایطی است که بدانیم چاووش اوغلو با توافقی که با تیلرسون انجام داده است با مشارکت امریکا عملا قصد دارد که به معامله بر سر خاک سوریه با واگذار کردن منبج به ترکیه دست زند و سوریه را در شمال غربی تجزیه غیر رسمی کند. در این صورت ترکیه هم حلب را محاصره کرده و هم غرب فرات را تا استان ادلب به هم متصل خواهد کرد. این بر دمشق پوشیده نیست.
شرایط جدیدی که در سوریه در حال شکل گیری است شرایط ایجاد مناطق تحت الحمایگی است. امریکا و ترکیه به سرعت و با چنگ و دندان در حال برداشتن سهم خود از بحران جاری سوریه اند. توافق بر سر منبج و عفرین و جابجایی مناطق و حضور در ادلب، نتیجه ای جز هرج و مرج و فرورفتن در باتلاق خشونت در سوریه نخواهد داشت و شرایط پیچیده کنونی را بغرنج تر خواهد کرد. روسیه در این نقطه اگر سیاست جدی و مشخصی نداشته باشد قطعا کارت های بازی در شمال غربی سوریه را نیز از دست خواهد داد.
اما پس از حمله ترکیه به عفرین این احتمال وجود دارد که روسیه سیاست خود را تغییر دهد و از این فرصت استفاده کرده و محور کردها و دمشق را تقویت کند و اعتبار از دست رفته خود را نیز ترمیم کند.
به نظر می رسد که استقرار دفاع ضد هوایی سوریه و یا فشار به روسیه برای بستن آسمان عفرین جایی که برتری کامل هوایی با ترکیه است نقش موثری در روند جنگ در هفته های آینده خواهد داشت.

http://ebtekarnews.com/?newsid=103682
*کارشناس روابط بین‌الملل