مرکز مطالعات کشورهای وارث تمدن ایرانی

به گزارش خبرنگار سایت افغانستان خبرگزاری فارس، «نورالدین‌ عبدالرحمن جامی» در زمره بزرگترین شاعران و سخن سرایان قرن نهم هجری متولد سال 817 هجری در تربت جام است.

نام وی عبدالرحمن و لقبش نور‌الدین، است. بیشتر عمرش را در شهر هرات سپری کرد و در سن 81 سالگی در شهر هرات درگذشت. جامی در شعر و نثر فارسی از جمله بزرگترین ادیب زبان فارسی محسوب می شود.

امروز23 شعبان سالروز تولد این شاعر فارسی‌گو نامگذاری شده است، به همین منظور گفتگوی با «فاطمه فاطمی» کارشناس زبان و ادبیات فارسی ترتیب دادیم.

فاطمه فاطمی فارغ التحصیل مقطع دکتری زبان و ادبیات فارسی از دانشگاه تهران و عضو سابق لویه جرگه افغانستان است.

وی در گفتگو با خبرنگار ما در رابطه با این شاعر فارسی زبان گفت: جامی از آخرین شعرای سبک عراقی و پیرو مولوی و سعدی و نظامی است و به همین سبب علاقمندان به سبک عراقی، وی را خاتم الشعرا می‌نامند.

فاطمی تصریح کرد: نزدیک کردن حوزه‌های فرهنگی ادبی به یکدیگر از مشخصات بسیار بارز این شخصیت ادبی تاثیرگذار در زبان فارسی است.

این کارشناس زبان و ادبیات فارسی بیان کرد: در تاریخ ادبیات فارسی کمتر شاعری را سراغ داریم که در متحد کردن کشورها و نزدیک کردن آنها به یکدیگر و جمع کردن آنها به دورهم در حوزه‌های فرهنگی حضرت جامی نقش بارزی را ایفا کرده است.

وی خاطرنشان کرد: جامی در زمره کسانی بود که ۲ ملت ایران و افغانستان را ملت یگانه می‌پنداشت، دو ملتی که دارای میراث فرهنگی فرهنگی مشترک با یادگار چند هزار ساله نیاکان مشترک هستند.

فاطمی گفت: ویژگی‌‌های شخصیتی جامی را می توان از روی آثارش استخراج کرد یکی از مشخصه‌های جامی این بوده که وی به عنوان یک معلم اخلاق در زمان خودش سرآمد بود.

*** متن کامل این گفتگو‌ به شرح ذیل است***

فارس: در رابطه با عبدالرحمن جامی بیشتر صحبت می کنید؟

فاطمی: جامی از آخرین شعرای سبک عراقی و پیرو مولوی، سعدی و نظامی است و به همین سبب علاقمندان به سبک عراقی وی را خاتم‌الشعرا می‌نامند.

فارس: چه آثاری از وی به جا مانده است؟

فاطمی: از آثار عبدالرحمن جامی هفت اورنگ، مجموعه مثنوی‌های سلسه الذهب، ذکر حقایق عرفانی در سه دفتر، سلامان و ابسال، سبحه الابرار، مقامات سلوک در تربیت و تذهیب، یوسف زلیخا، منظومه های عاشقانه خردنامه اسکندری، دیوان سه‌گانه فاتحه الشباب، واسطه العقدی و خاتمه الحیات که در مورد سه مرحله زندگی بیان شده و حاوی اشعار چون غزل، قصیده، قطعه رباعی است.

بهارستان در پیروی از گلستان سعدی نگاشته شده است، رساله منشات مجموعه نامه‌های جامی است که به دفعات نوشته و در هند بارها چاپ شده و نفحات الانس و دیگر آثارش است.

فارس: جامی چه تاثیری در برقرار کردن ارتباط بین کشورهای فارسی زبان داشته است؟

فاطمی: نزدیک کردن حوزه‌های فرهنگی ادبی به یکدیگر از مشخصات بسیار بارز این شخصیت ادبی است. در تاریخ ادبیات فارسی کمتر شاعری را سراغ داریم که در متحد کردن کشورها و نزدیک کردن آنها به یکدیگر و جمع کردن آنها به دور هم در حوزه‌های فرهنگی مثل حضرت جامی نقش بارزی را ایفا کرده است.

موضوع دیگر سیطره جامی به زبان های چون عربی است که مهارت وی در ترجمه مضامین عربی و گنجانیدن آنها در شعر فارسی است. از جمله موضوعات که حضرت جامی از آن پرهیز می‌کرد مسئله افراط و تفریط و بحث های اختلاف برانگیز بود جامی فرد ساده زیست و خاکی بود.

با همه توانایی هایی جامی از جمله شخصیت های ادبی بود که مرزهای جغرافیایی سیاسی را قبول نداشت و با اینکه در تربت جام متولد شد اما در شهر هرات سکنی گزید و تا آخر عمر آنجا بود.

جامی در زمره کسانی بود که 2 ملت ایران و افغانستان را ملت یگانه می‌پنداشت، 2 ملتی که دارای میراث فرهنگی فرهنگی مشترک و یادگار چند هزار ساله نیاکان مشترک هستند. میراث فرهنگی مشترکی که در ۲ سوی مرزهای سیاسی که استعمارگران تعیین کرده اند به یادگار مانده است.

فارس: پس از این رو جامی متعلق به همه کشورهای فارسی زبان است؟

فاطمی: بله، جامی متعلق به ادب و زبان فارسی است که در پربار کردن آن همه شعرا و نویسندگان این عرصه از جمله شعرای فارسی زبان اهتمام ورزیدند.

فارس: این شاعر فارسی سخن چه ویژگی های را داشته است؟

فاطمی: ویژگی‌های شخصیتی جامی را می‌توان از روی آثارش استخراج کرد یکی از مشخصه‌های جامی این بوده که وی به عنوان یک معلم اخلاق در زمان خودش سرآمد بود.

اشعار جامی و آثار جامی نقش اساسی در بازگو کردن آسیب‌های اجتماعی در جامعه آن زمان داشته و راه درس زندگی کردن را به مردم آموخته است در عصر که به بحث اختلاف بین مذاهب رسیده بود جامی می‌توانست مظهر وحدت بین مذاهب شود، با تسامح برخورد کند و اسلام را مهمتر از همه جلوه دهد.

جامی شخصیت خاکسار و متواض بود، نیکی کردن به دیگران، کمک به نیازمندان، حمایت از بی‌پناهان از دیگر ویژگی‌های این شخصیت فاضل بود. به همین علت عده‌ای معتقد بودند که جامی حنفی مذهب بوده و عده‌ای می‌گفتند که شیعه است. نظم زیبای سروده دوازده امامی مربوط به حضرت جامی است که می‌گوید

من ز مهر حیدرم هر لحظه اندر دل صفا

و زپی حیدر حسن ما را امام راهنما ست

جامی نزدیک به دوازده سیزده قصیده بسیار زیبا فقط در وصف امام علی (ع) داشته در مورد اهل بیت خلفای اسلام است. از ویژگی‌های جامی این است که به عنوان تنها شخصیت محسوب می‌شود که اینقدر مورد احترام پادشاهان و مقامات سیاسی زمان خودش مانند امیر علی شیر نوایی باشد.

وی می‌گوید

هر که غمگین کندت شادش کن

آنکه بندت دهد آزادش کن

کینه جویی روش انسان نیست

هرکه احسان نکند انسان نیست

جامی همچنین می‌گوید 

دریغا که بی ما بسی روزگار

بروید گل و بشکفند بهار

بسی تیرو دی ماه و اردیبهشت

بیاید که ما خاک باشیم و خشت

فارس: جامی در کشور افغانستان چه جایگاهی داشته است؟

فاطمی: جامی در بین ادبا و فضلا و مردم افغانستان از جایگاه ویژه ای برخوردار است و عشق و علاقه مردم افغانستان به جامی نشانگر عشق مردم ما به فرهنگ و تمدن و ادبیات و زبانی است که با آن زندگی کرده اند و می کند.

عده‌ای وی را جزو متصوفینی قلمداد کرده اند که در سیر سلوک به «سعد‌الدین کاشغزی» که از بزرگان طریقت نقشبندی بوده است، پیوسته جامی در تمامی علوم زمان خویش مانند قرآن، تفسیر، قرائت، حدیث، اصول، فقه، بلاغت، منطق، حکمت، کلام، ریاضیات، و سیطره نوشته و سرآمد بوده است.

جامی مختص به یک منطقه خاص و جغرافیای محدود نبوده بلکه به کل جهان تعلق دارد و در همین راستا سفرهای به سمرقند، مرو، همدان، کردستان، تبریز، بغداد، کربلا، نجف، مدینه، مکه و دمشق و حلب داشته است.

جایگاه و اهمیت شعرا و ادبا در بحث زنده بودن هویت های ملی قومی زبانی در عرصه های فرهنگی و اجتماعی بسیار حایز اهمیت است زیرا مفاخر یک ملت یک قوم و یک زبان رابطه مستقیمی با هویت و خودباوری و تمدن‌های گوناگون در حوزه های مختلف می‌تواند و دایره های بازشناختی انسان‌ها در محدوده های فرهنگی و فکری آنها کارساز باشد و باعث ارتقای فرهنگ و اعتلای هویت ملی و قومی در گستره فراخ تری شود.

بنابراین به نظر می‌رسد شناخت مفاخر فرهنگی یک ملت تلاش برای الگو سازی آنها در راه اعتلای هویت فردی اجتماعی و ملی آن ملت نه تنها موثر بلکه کارساز و راه گشا خواهد بود. از این رو جامی جزو یکی از این مفاخر و افتخارات هویتی و ملی فارسی زبانان در قلمروهای گوناگون محسوب می شود

زبان و ادب فارسی که در اعتلای فرهنگ بشری سهم ارزنده‌ای داشته است نخستین بار در خراسان بزرگ که بیشتر خاک افغانستان کنونی در درون آن نهاده بود سر برآورد و در همان جا بالید و کسانی که در ترویج ادب فارسی در غنی‌تر کردن و پربارتر کردن این زبان اهتمام ورزیدن و تلاش کردند، امثال جامی‌ها بودند.

فارس: و سخن آخر؟

فاطمی: از داشتن شعرای مثل عبدالرحمن جامی و دیگر شاعران فارسی زبان می توان نتیجه گرفت که 2 ملت ایران و افغانستان هیچگاه از هم جدا نیست و کسی نمی‌تواند این دو ملت را از همدیگر جدا کند چون آنها دارای فرهنگ و تمدن مشترک زبان مشترک و دین مشترک هستند و این تمدن جدا ناپذیر است.