نام افغانستان، هرچند از لحاظ کاربرد سیاسی آن جدید است اما این سرزمین کهن بوده و طی قرون متمادی با حدود مختلف به‌نام‌های گوناگون از آن یاد شده‌ که مهم‌ترین آنها آریانا، خراسان و افغانستان است.

به گزارش خبرنگار سایت افغانستان خبرگزاری فارس، افغانستان کشوری است با نمای فرهنگی و تاریخی که بیش از 5 هزار سال بطور منظم حیات بشری در آن استمرار داشته است.

این سرزمین در دوره قبل و بعد از اسلام مهد تمدن و علم و اندیشه بوده است. پژوهشگر آمریکایی  «لوئی دوپری» قدامت تمدن انسانی را در این سرزمین با استناد آثار بدست آمده تا 5 هزار سال قبل از میلاد رقم زده و گفته است تاریخ همزاد با مهاجرت آریایی‌ها در حدود 2 هزار سال قبل از میلاد مسیح از همین نقطه آغاز می‌شود.

اولین بار قبایل آرین در این سرزمین ساختار حکومتی را بنیان گذاشتند. پیشدادیان یکی از مشهورترین سلسله اقوام آریایی در بلخ یا باکتریای قدیم شهر نشینی را رایج و آنرا وسعت بخشید.

کیقباد موسس سلسله کیانیان حکمرانی مقتدری ایجاد کرد و بعد از او دودمان اسپه که سوارکاران بسیار ماهر و جنگجویانی دلیر بودند به قدرت رسیدند.

تاریخ مدون افغانستان با دودمان هخامنشی شروع می‌شود. بنابراین سال 550 قبل از میلاد آغاز دوره تاریخی مستند افغانستان است.

نام افغانستان، هرچند از لحاظ کاربرد سیاسی آن جدید است؛ اما این سرزمین کهن بوده و طی قرون متمادی با حدود مختلف به‌نام‌های گوناگون یاد شده‌ که مهم‌ترین آنها آریانا، خراسان و افغانستان است.

دائرةالمعارف آریانا می‌نویسد: کشوری که در تاریخ معاصر جهان به نام افغانستان یاد می‌شود، در قرون وسطی قسمتی از خراسان و در عهد باستان قسمتی از آریانا بوده‌است.

آریانا:

از لحاظ جغرافیای تاریخی، از سرزمین افغانستان در ریگ ودا که به زبان سانسکریت می‌باشد، آریا ورتا یاد شده که به معنای جایگاه و چراگاه آریاهاست.

این نام به زبان اوستایی ایریانه ویجه می‌شود و در کتب یونانی به‌صورت آریانا آمده‌ است. به گفته دکتر «ذبیح‌الله صفا» این همان نامی است که در زبان پهلوی به شکل اِران ( ایران با یای مجهول) آمده و در دوره اسلامی ایران (با یاء معلوم) خوانده شده‌است.

از شهرهای مهم و قدیمی سرزمین آریانا ام البلاد ( بلخ امروزی ) است که قدمت تاریخی آن حدودا 2000 تا 5000 سال قبل از میلاد است که بنام شهر مروارید نیز معروف است.

آریانا در مختصات جغرافیایی 25 تا 45 درجه عرض شمالی و 55 تا 75 درجه طول شرقی قرار دارد. حدود آریانای قدیم از طرف شرق از منطقه گیلگت ( پاکستان ) شروع می‌شود و در طرف غرب به گوشه شرقی دریای خزر می‌رسد، از طرف شمال از سیر دریا ( رودخانه سیحون ) و آسیای مرکزی آغاز و در سمت جنوب به اقیانوس هند و آبهای گرم می‌رسد.

در حدود 500 سال قبل از میلاد آریانا به 16 ولایت تقسیم می‌شده که نام تعدادی از ولایتهای بزرگ به شرح زیر است:

ولایت باکتریا : که مرکز آریانا بوده است ( باختر و بلخ امروزی )

ولایت سغد : ( سمرقند ، بخارا، خوارزم امروزی )

ولایت باکتریانا : ( بلخ و بدخشان امروزی )

ولایت مرگیانا : ( شمال غرب افغانستان امروزی، مرغاب و مرو)

ولایت آریا : ( هرات امروزی )

ولایت پاراپامیزوس : ( محدوده غور، بامیان و هزاره جات مرکز افغانستان امروزی) و به معنای جایی که محدوده پرواز عقاب‌ها نیز بلندتر است.

ولایت درنگ گیانا : ( فراه ، قندهار و نیمروز امروزی )

ولایت آراکوزیا : ( غزنی تا رودخانه سند )

ولایت گدروزیا : ( مکدان ، بلوچستان و پاکستان )

ولایت پکتیا : ( از رودخانه سند تا پکتیای امروزی )

شبکه اطلاع رسانی افغانستان نوشت: «میرغلام‌محمد غبار» تاریخ‌نگار معاصر افغانستان، از شهرهای آریانا چنین نام می‌برد:

باختر : ( بلخ، تخار، مرو)

آریا : ( هرات)

خوارزمیش : ( خوارزم)

اپارتیا : ( ولایات طوس و نیشاپور)

آراکوسیا : ( قندهار)

کارامانیا : ( کرمان)

سکاستین یا درانگانیا : (سیستان)

گدروسیا : ( بلوچستان)

پاکتیا : ( ولایات خوست، سند)

گندهارا : (ولایات پشاور تا کابل)

پروپامیس : ( غور و هزاره‌جات)

اگرچه نام افغانستان نخستین بار در قرن 10میلادی/4ه‍جری قمری به کار رفته و به سرزمینی در شرق افغانستان کنونی تا رود سند اطلاق شده‌ است،ولی ظاهراً اخیرترین و جامع ترین نام این سرزمین همان خراسان بوده‌ است.

جغرافی‌دان‌های عرب که در قرون وسطی سرتاسر عالم اسلام را توصیف کرده‌اند، افغانستان امروز را به اضافه بخش‌هایی از کشورهای همسایه آن، خراسان( کشور خورشید) نامیده‌اند.

افغانستان:

نام افغانستان فقط از اواسط قرن هیجدهم میلادی یعنی از هنگامی که برتری سیاسی و نظامی قوم افغانستان بر سایر اقوام ساکن در آنجا استوار شد و وحدت سیاسی کشور مجدداً احیاء گشت،بواسطه کثرت جمعیت آن قوم به تمام کشور اطلاق شد و سرانجام در قرن نوزدهم میلادی شهرت یافت.

اگرچه واژه افغانستان، به عنوان نام رسمی این کشور، شاید بار اول در سال 1801 میلادی در قرارداد میان انگلستان و ایران، در مورد قلمرو دولت درانی به کار رفته باشد ، اما کلمه افغانستان، به مثابه جا و مکان قبایل افغان( پشتون‌ها)، برای نخستین‌بار در تاریخنامه هرات، تألیف «سیف هروی» در اوایل سده چهاردهم میلادی ذکر شده‌ است.

در کتاب تاریخنامه هرات سیفی هروی، 36 مرتبه کلمه افغانستان و 2 مرتبه هم کلمه اوغانستان به کار رفته‌ است. اما به محدوده کوچک در نواحی بنُو وزیرستان و اطرافش یعنی شهرهای در جنوب افغانستان، اطلاق می‌شده‌است.

به هر حال، اگرچه واژه افغانستان به معنای محل سکونت افغان‌ها پیش از تأسیس دولت احمدشاه درانی نیز وجود داشته است، منتها شاید درگذشته فقط محل سکنای طائفه یا طوائف پشتون در خراسان بزرگ را همیشه یا گاهی افغانستان می‌نامیده‌اند.

چنان که براساس نظر «عبدالحی حبیبی» کلمه افغانستان، به هنگام هجوم چنگیز و زمان آل کرت و غوری‌ها، تنها به ناحیه یا نواحی‌ گفته می‌شد که افغان‌نشین( پشتو زبان) بوده است.

وی می‌نویسد: نام افغانستان بار اول در تاریخ از همین زمان ذکر شده... در آن وقت کلمه افغانستان بر سرزمین بین قندهار و غزنی تا دره سند اطلاق می‌شد.

با این وصف، شاید در ابتدا این اسم میان سایر اقوام این کشور و حتی بین خود پشتون‌ها چندان استعمال عمومی نداشت و بطور مسلم، مدتی طول کشید تا مردم با آن اُنس گرفتند.

اما اکنون، این نام برای کشور کهن افغان‌ها نه تنها در خود افغانستان، بلکه در تمام کشورهای جهان شهرت یافته و اسم آشنا است.